رشد عاطفی نوزاد از همان روزهای اول زندگی شروع می‌شود. در ماه‌های نخست، نوزاد بخش زیادی از روز را به تماشای اطرافیان و شنیدن صدای آن‌ها می‌گذراند. او کم‌کم یاد می‌گیرد چه کسی او را آرام می‌کند و چه کسی به او شیر می‌دهد. همچنین می‌فهمد در آغوش چه کسی احساس امنیت می‌کند.
در ابتدا، نوزاد احساساتش را با لبخندها و حالت‌های ساده چهره نشان می‌دهد. اما تا حدود ماه دوم، این حالت‌ها کم‌کم به نشانه‌های واقعی شادی و علاقه به ارتباط تبدیل می‌شوند. اگر می‌خواهید بدانید در هفته‌های اول چه تغییراتی رخ می‌دهد، مطلب در یک ماهگی کودک چه اتفاقاتی می‌افتد؟ را هم بخوانید.
اولین لبخند واقعی؛ نشانه‌ای شیرین از رشد عاطفی نوزاد
اگر اولین لبخند واقعی نوزادتان را دیده‌اید، می‌دانید این لحظه چقدر برای شما و فرزندتان مهم است. انگار همه شب‌بیداری‌ها و روزهای سخت هفته‌های اول ارزشش را داشته‌اند. دلتان می‌خواهد هر کاری بکنید تا دوباره آن لبخند شیرین را ببینید.
نوزاد هم کم‌کم متوجه می‌شود که فقط با یک لبخند می‌تواند با شما نوعی «گفت‌وگو» داشته باشد. لبخند برای او راه تازه‌ای برای بیان نیازهایش است؛ راهی به‌جز گریه. با لبخند می‌تواند احساساتش را نشان دهد و تا حدی روی اتفاق‌های اطرافش اثر بگذارد.
هرچه نوزاد بیشتر با شما و دنیای اطرافش ارتباط برقرار کند، مغزش هم فعال‌تر می‌شود و بهتر رشد می‌کند. این تعامل‌ها همچنین برای مدتی حواس او را از ناراحتی‌هایی مثل گرسنگی، نفخ و خستگی پرت می‌کنند. در هفته‌های اول، همین ناراحتی‌ها تأثیر زیادی بر رفتار نوزاد دارند. در مطلب نوزاد و رشد ذهنی: بازی، کتاب و ارتباط عاطفی درباره این موضوع بیشتر نوشته‌ایم.
علاقه روزافزون نوزاد به ارتباط با دیگران هم نشان می‌دهد که او از تجربه‌های تازه‌اش لذت می‌برد. بزرگ‌تر شدن دنیای کوچک نوزاد با این تجربه‌ها برای شما لذت‌بخش است. همین تجربه‌ها نقش مهمی هم در رشد عاطفی نوزاد و رشد همه‌جانبه او دارند.
نگاه کردن به چشمان شما
ممکن است نوزادتان در ابتدا لبخند بزند، اما مستقیم به چشمان شما نگاه نکند. نگران نباشید؛ این رفتار کاملاً طبیعی است.
نوزاد با نگاه کردن به اطراف یا برگرداندن صورتش، در واقع مقدار محرک‌هایی را که به او می‌رسد کنترل می‌کند. به این ترتیب، حجم زیاد صداها، تصویرها و حس‌های تازه او را خسته و کلافه نمی‌کند. او با این کار می‌تواند بدون اینکه مدام به چشمان شما خیره شود، به نشانه‌های دیگری هم توجه کند. حالت چهره، صدا و گرمای بدن شما و حتی شیوه‌ای که او را در آغوش گرفته‌اید، همه برایش نشانه‌اند.
هرچه شما و نوزادتان بیشتر با هم آشنا شوید، او هم مدت طولانی‌تری به چشمانتان نگاه می‌کند. شما هم می‌توانید کمک کنید تا او کم‌کم به تماس چشمی طولانی‌تر عادت کند. کافی است او را در فاصله مناسبی از صورتتان نگه دارید، با صدایی ملایم حرف بزنید و حالت چهره‌تان را تغییر دهید.
مهم‌ترین مراحل رشد عاطفی و اجتماعی نوزاد تا ۳ ماهگی
تا حدود سه‌ماهگی، ممکن است این رفتارها را در نوزادتان ببینید:
- وقتی با او حرف می‌زنید یا بغلش می‌کنید، آرام‌تر می‌شود.
- به صورت شما نگاه می‌کند.
- وقتی به او نزدیک می‌شوید، از دیدنتان خوشحال به نظر می‌رسد.
- وقتی با او حرف می‌زنید یا به رویش لبخند می‌زنید، او هم لبخند می‌زند.
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) هم این رفتارها را جزو نشانه‌های رشد نوزاد در دو ماهگی می‌داند.
نوزادان هم مثل بزرگسالان ممکن است به بعضی افراد علاقه بیشتری نشان دهند. معمولاً این افراد کسانی هستند که بیشتر از آن‌ها مراقبت می‌کنند.
ممکن است نوزاد با پدربزرگ، مادربزرگ یا مراقبان آشنایش اول لبخندی محتاطانه بزند و بعد کم‌کم گرم بگیرد. آن‌وقت با صداهای شیرین و حرکات دست و پا ارتباط بیشتری با آن‌ها برقرار می‌کند. اما در برابر غریبه‌ها شاید فقط با کنجکاوی نگاه کند یا لبخندی کوتاه بزند.
این رفتار انتخابی یکی از نشانه‌های رشد عاطفی نوزاد است و نشان می‌دهد او کم‌کم آدم‌های مهم زندگی‌اش را می‌شناسد. او حالا می‌تواند این آدم‌ها را از دیگران تشخیص دهد.
گفت‌وگوهای پر از لبخند با خواهر و برادر
نوزادان در حدود سه تا چهارماهگی به بچه‌های دیگر علاقه بیشتری نشان می‌دهند. اگر فرزند بزرگ‌تری دارید، شاید ببینید وقتی خواهر یا برادرش با او حرف می‌زند، نوزاد با شادی لبخند می‌زند. این علاقه به بچه‌های دیگر معمولاً با بزرگ‌تر شدن نوزاد بیشتر می‌شود.
این تعامل‌های اولیه نقش مهمی در رشد عاطفی و اجتماعی نوزاد دارند. وقتی به لبخندهایش زود و با اشتیاق جواب می‌دهید و با او «گفت‌وگو» می‌کنید، سه پیام مهم به او می‌دهید:
- تو برای من مهم هستی.
- می‌توانی به من اعتماد کنی.
- تو هم می‌توانی تا حدی روی اتفاق‌های زندگی‌ات اثر بگذاری.
هر بار که به تلاش نوزاد برای ارتباط پاسخ می‌دهید، به او نشان می‌دهید که احساساتش برایتان مهم و ارزشمند است. این رفتار کم‌کم به شکل‌گیری عزت‌نفس و احساس ارزشمندی در کودک کمک می‌کند.
سخنی از تیم الا: ما در تیم الا این مطلب را بر پایه منابع معتبر پزشکی گردآوری کرده‌ایم و به زبانی ساده نوشته‌ایم. هر لبخندی که به نوزادتان می‌زنید و هر نگاهی که با او رد و بدل می‌کنید، قدمی در مسیر رشد عاطفی اوست. امیدواریم این روزهای شیرین را با آرامش بیشتری کنارش بگذرانید.
نوزاد چگونه نیازهایش را در سه سطح نشان می‌دهد؟
با بزرگ‌تر شدن نوزاد، شیوه ارتباط او با شما هم متناسب با نیازها و خواسته‌هایش تغییر می‌کند. در زندگی روزمره معمولاً می‌توان نیازهای او را در سه سطح کلی دسته‌بندی کرد. هرکدام از این سطح‌ها جنبه متفاوتی از رفتار و شخصیت نوزاد را نشان می‌دهد.
۱. وقتی نیاز فوری دارد
وقتی نوزاد گرسنه است، دردی دارد یا فوراً به کمک نیاز دارد، این را به شما نشان می‌دهد. ممکن است با گریه شدید، ناله یا حرکات بی‌قرار دست و پا واکنش نشان دهد.
به‌مرور یاد می‌گیرید این نشانه‌ها را زودتر تشخیص دهید. این‌گونه اغلب می‌توانید پیش از آنکه ناراحتی نوزاد بیشتر شود، نیازش را برطرف کنید.
۲. وقتی آرام است و خودش را سرگرم می‌کند
وقتی نوزاد آرام خوابیده یا بیدار است و خودش را سرگرم می‌کند، معمولاً یعنی فعلاً نیازی ندارد. این زمان فرصت خوبی است تا شما هم کمی استراحت کنید یا به کارهای دیگرتان برسید. اگر برایتان سؤال است که چرا نوزاد این‌قدر می‌خوابد، مطلب خواب زیاد نوزاد را بخوانید.
بازی مستقل نوزاد فرصت خوبی است تا مهارت‌های تازه‌اش را ببینید. برای مثال، می‌توانید او را روی یک زیرانداز بازی تمیز و نرم روی زمین بگذارید و کنارش بمانید. آن‌وقت می‌بینید چطور به سمت اشیا دست دراز می‌کند و حرکتشان را با چشم دنبال می‌کند. با دست‌هایش هم کم‌کم اطرافش را کشف می‌کند.
این فعالیت‌ها کم‌کم زمینه یادگیری یک مهارت مهم را فراهم می‌کنند: اینکه نوزاد بتواند خودش را آرام کند. این مهارت بخش مهمی از رشد عاطفی نوزاد است. به او کمک می‌کند بعد از مدتی راحت‌تر آرام بگیرد و در آینده بهتر بخوابد.
این توانایی به‌خصوص برای نوزادانی که کولیک دارند یا به‌سختی آرام می‌شوند، اهمیت زیادی دارد. منظور از کولیک، گریه‌های طولانی نوزاد در ماه‌های اول است که علت مشخصی ندارد.
۳. وقتی بی‌قرار است، اما نیاز مشخصی ندارد
گاهی پیش می‌آید که همه نیازهای نوزاد را برآورده کرده‌اید، اما او همچنان بی‌قرار است و به‌سختی آرام می‌شود. در این مواقع ممکن است ناله کند یا دست و پایش را بی‌قرار تکان دهد. شاید هم بین لحظه‌های آرامش، حرکات نامنظم و بی‌هدفی داشته باشد.
گاهی حتی خود نوزاد هم دقیقاً نمی‌داند چه می‌خواهد. پس شاید لازم باشد چند روش مختلف را برای آرام کردنش امتحان کنید. در این شرایط، این کارها می‌توانند کمک کنند:
- با نوزاد بازی کنید؛ مثلاً یک عروسک نرم و رنگی را آرام جلوی صورتش تکان دهید تا با چشم دنبالش کند.
- برایش حرف بزنید یا آواز بخوانید.
- او را آرام در آغوشتان تاب دهید.
- در محیطی امن با او قدم بزنید.
- حالت بدنش را عوض کنید.
- چند لحظه به او فرصت دهید تا خودش آرام شود؛ البته در جایی که از امن و راحت بودنش مطمئن هستید.
گاهی یک روش برای مدت کوتاهی جواب می‌دهد، اما نوزاد دوباره بی‌قرار می‌شود و توجه بیشتری می‌خواهد. ممکن است این چرخه چند بار تکرار شود تا روش دیگری را امتحان کنید. مثلاً او را به اتاقی آرام‌تر ببرید یا مدتی در هوای آزاد با او قدم بزنید.
البته پیش از هر کاری مطمئن شوید نوزاد گرسنه نیست و پوشکش هم نیاز به تعویض ندارد. همچنین بررسی کنید که ناراحتی جسمی دیگری نداشته باشد.
وقتی گریه نوزاد بند نمی‌آید
وقتی نوزادتان بی‌وقفه گریه می‌کند، ممکن است احساس درماندگی، خستگی یا حتی عصبانیت کنید. شاید کمتر کسی درباره این احساسات حرف بزند، اما وقتی خسته‌اید و زیر فشار هستید، تجربه چنین احساساتی طبیعی است. مراقبت از آرامش خودتان هم بخشی از حمایت از رشد عاطفی نوزاد است.
در چنین موقعیتی، بهترین کار این است که نوزاد را با احتیاط به پشت در تخت ایمن خودش بخوابانید. بعد کمی از او فاصله بگیرید تا خودتان آرام شوید؛ البته هر پنج تا ده دقیقه یک بار به او سر بزنید. مطمئن شوید محیط خواب او ایمن است و در تختش بالش، پتوی شل یا وسایل نرم اضافه وجود ندارد.
بسیار مهم است که هرگز نوزاد را به‌شدت تکان ندهید و به او ضربه نزنید. تکان‌های شدید می‌تواند به مغز نوزاد آسیب جدی بزند و حتی جانش را به خطر بیندازد. این کار نوعی کودک‌آزاری است و هنوز در سراسر جهان یکی از مشکلات جدی به شمار می‌رود.
اگر گریه‌های طولانی و سختی آرام کردن نوزاد ادامه پیدا کرد، موضوع را با متخصص اطفال در میان بگذارید. پزشک می‌تواند راهکارهای دیگری برای مدیریت این شرایط به شما پیشنهاد کند. در مطلب ۱۱ وضعیت و علامت شایع در نوزادان هم با برخی از رایج‌ترین مشکلات این دوران آشنا می‌شوید.
بهتر است روش‌های مؤثر آرام کردن نوزاد را با دیگر مراقبان او هم در میان بگذارید. پرستار کودک یا پدربزرگ و مادربزرگ هم ممکن است در برابر گریه‌های طولانی خسته یا درمانده شوند.
با رشد عاطفی نوزاد، شرایط کم‌کم بهتر می‌شود
با گذشت زمان، نوزاد می‌تواند مدت طولانی‌تری خودش را سرگرم کند. بخشی از این تغییر به این دلیل است که شما هم کم‌کم نیازهایش را پیش‌بینی می‌کنید. به همین خاطر، پیش از آنکه ناراحتی‌اش شدید شود، به آن پاسخ می‌دهید.
از طرف دیگر، سیستم عصبی نوزاد همچنان رشد می‌کند و کامل‌تر می‌شود. همین به او کمک می‌کند با محرک‌ها و فشارهای روزمره بهتر کنار بیاید.
وقتی نوزاد کنترل بیشتری بر حرکات بدنش پیدا می‌کند، بهتر خودش را سرگرم می‌کند، راحت‌تر آرام می‌گیرد و کمتر کلافه می‌شود.
شاید دوره‌های بی‌قراری و سخت آرام شدن تا چند سالگی کاملاً از بین نروند. اما هرچه کودک فعال‌تر و توانمندتر شود، معمولاً راحت‌تر می‌توان توجه او را به کار دیگری جلب کرد. سرانجام او کم‌کم یاد می‌گیرد چطور با این لحظه‌ها کنار بیاید.
احساس امنیت و محبت؛ پایه رشد عاطفی نوزاد
در ماه‌های اول زندگی، نگران نباشید که با توجه زیاد، نوزادتان را «لوس» کنید. آکادمی اطفال آمریکا (AAP) هم در راهنمای رشد عاطفی و اجتماعی نوزاد بر همین نکته تأکید می‌کند.
رفتار او را با دقت زیر نظر بگیرید. هر وقت به شما نیاز داشت، تا جای ممکن زود و متناسب با نیازش پاسخ دهید. شاید نتوانید هر بار او را آرام کنید، اما محبت و توجه شما همیشه برایش ارزشمند است.
نوزاد در این سن به توجه و دلگرمی مداوم شما نیاز دارد تا احساس امنیت کند. این احساس به او کمک می‌کند هم حس خوبی نسبت به خودش داشته باشد و هم به شما اعتماد کند.
وقتی امروز به نوزادتان احساس امنیت می‌دهید، در واقع پایه‌های اعتمادبه‌نفس او و اعتمادش به دیگران را برای آینده می‌سازید. همین احساس امنیت به کودک کمک می‌کند در سال‌های بعد کم‌کم مستقل‌تر شود و جدایی از والدین را راحت‌تر بپذیرد. در نهایت هم به آدمی توانمند و متکی به خود تبدیل می‌شود.
نکته: هر نوزادی با سرعت خودش رشد می‌کند و مراحل مختلف رشد را در زمان متفاوتی پشت سر می‌گذارد. نکته‌های این مطلب فقط راهنمایی کلی هستند و به‌تنهایی برای تشخیص تأخیر رشد کافی نیستند. اگر درباره رشد، تماس چشمی یا واکنش‌های اجتماعی نوزادتان نگرانی دارید، با متخصص اطفال مشورت کنید.
دیدگاهتان را بنویسید